De Coussemakerstraat: meer dan een straatnaam
De Coussemakerstraat – in de volksmond vaak de kousenmakerstraat genoemd – vertrekt aan de Aldi op de Blancefloerlaan en slingert zich via een grillig tracé richting Galgenweel.
De straat is genoemd naar Charles Edmond De Coussemaker (1805–1876), een markante figuur met een bijzondere achtergrond. Hij stamde uit een vooraanstaande Nederlandse familie, bezat de Franse nationaliteit, maar beschouwde zichzelf als Vlaming. Hij werd geboren in Belle (Bailleul), een stadje in Frans-Vlaanderen, het huidige Noord-Frankrijk.
Frans-Vlaanderen: Vlaams erfgoed over de grens
Frans-Vlaanderen, ook bekend als Zuid-Vlaanderen, maakt deel uit van het historische graafschap Vlaanderen. Door de oorlogen van Lodewijk XIV kwam dit gebied tussen 1659 en 1713 onder Frans bestuur. De Vlaamse oorsprong van de streek leeft voort in plaatsnamen als Dunkerque, Hazebrouck en Steenvoorde, maar ook in sterk verfranste namen zoals Lille (Rijsel), Bailleul (Belle) en Boulogne-sur-Mer (Bonen). Enkel oudere generaties spreken er nog een Vlaams dialect.
Een rechter met een hart voor de Vlaamse taal
Edmond De Coussemaker kreeg een muzikale opleiding en studeerde rechten in Parijs. Hij was vrederechter in Sint-Winoksbergen en later rechter in Hazebroek, Duinkerke, Kamerijk en Rijsel. Toen de Franse overheid de catechismuslessen – de laatste vorm van Nederlandstalig onderwijs – uit de scholen van Zuid-Vlaanderen wilde schrappen, verzette hij zich hier fel tegen. Hij richtte de vereniging Moedertaal en Vaderland op en ijverde als taalkundige actief voor het behoud van het Vlaams in de regio. In 1853 stichtte hij het Comité Flamand de France, waarvan hij tot zijn dood voorzitter bleef.
Volksliederen als cultureel erfgoed
De Coussemaker geniet nog steeds bekendheid dankzij zijn liederenboek Chants populaires des Flamands de France. Daarin bundelde hij 150 traditionele liederen die hij verzamelde in onder meer bejaardenhuizen, kantwerkplaatsen en herbergen. Het repertoire varieerde van kerstliederen, drinkliederen en kinderliedjes tot dansliedjes, minnezangen en kluchtzangen.
Deze waardevolle verzameling, uitgegeven in 1856 en herdrukt in 1976, is intussen een klassieker geworden binnen het Nederlandse taalgebied. Vooral onder liefhebbers van volksmuziek blijft het werk tot op vandaag populair.
Leve het Vlaamse volkslied in Frans-Vlaanderen!
Originele tekst Hugo De Ridder, herwerkt door Ben Pottiez
Wist je dat?
Pionier in de muziekwetenschap vóór het vak bestond
De Coussemaker wordt beschouwd als een vroege grondlegger van de muziekwetenschap (musicologie) in Frankrijk en daarbuiten. Hij was niet alleen verzamelaar van volksliederen, maar ook een erkend specialist in middeleeuwse muziek. Zijn studies over muziektheorie in de middeleeuwen zijn vandaag nog altijd een belangrijke referentie in de historische muziekwetenschap. Zijn werk “Histoire de l’harmonie au Moyen Âge” uit 1852 wordt als baanbrekend beschouwd.
Een rechter met een missie voor taalbehoud
Hoewel hij een carrière uitbouwde als magistraat – vrederechter en vervolgens rechter in verschillende Noord-Franse steden – gebruikte hij zijn maatschappelijke positie om het Vlaams cultureel erfgoed te beschermen. Hij verzette zich actief tegen de verfransing van het onderwijs in Zuid-Vlaanderen en was een van de weinigen die publiekelijk durfden opkomen voor het gebruik van het Nederlands in een tijd van sterke Franse taalpolitiek. Zijn vereniging Comité Flamand de France leeft vandaag nog voort.
Zijn liederenboek redde bijna vergeten volksmuziek van de vergetelheid
Het boek “Chants populaires des Flamands de France” uit 1856 is niet alleen een muzikale schatkamer, maar ook een sociaal-historisch document. Hij verzamelde de liederen in levendige settings zoals herbergen, kantateliers en zelfs bij boeren thuis. Zonder zijn werk zouden vele van deze Vlaamse liederen – die mondeling werden doorgegeven – vandaag volledig verloren zijn gegaan. Hij redde hiermee een stuk immaterieel cultureel erfgoed, lang vóór die term bestond.
Een aantal van de liederen die hij optekende:
“Twee Koningskinderen”
Een lied over twee koningskinderen die een reis maken.
“Jan mijne man”
Een lied over een man die zijn vrouw mist.
“Reuzelied”
Een lied dat vaak wordt gezongen tijdens processies met reuzen,
Neomaan met Soetkin Collier
In augustus 2023 brengt Neomaan met Soetkin Collier een prachtig eerbetoon aan De Coussemaker in de tent van het Minerva café op het Sint-Annastrand.
Speciaal voor Citaat op Straat werden verschillende liederen uit zijn boek op muziek gezet en prachtig gezongen door Soetkin.
MATERIAAL
Arduin
LOCATIE
Edmond de Coussemakerstraat 22
ZONE
BLANCEFLOER
Dit citaat werd niet opgenomen in het boek
